Бердақ шайырдың дөретиўшилик дүньясы соншелли қурамалы, ол әдебиятшылар ушын изеретлеў объекти болса, шайырлар ушын үйрениў мектеби, ал қосықшылар ушын дөретиўшилик шыңы болып хызмет етип келмекте. Бердақ шайыр улыўма инсаныйлық көз-қарасларды жырлаўшы, өмир шынлығын көркем шынлыққа айландыра алды ҳәм оның нама қосықлары соның ушын да өмиршеңлиги менен халық қәлбинде мәңги жасайды.

Қарақалпақстан радиосының «Алтын фонды»нда сақланып киятырған Бердақ шайырдың нама қосықлары менен қызықсындық. Туўрысы, Бердақ бабамыздың туўылғанына 185 жыллығы салтанатлы жағдайда республикамыз бойлап белгиленип атырған дәўирде композиторларымыз тәрепинен оның қандай шығармаларына «жан кирип» екинши өмир берилип атырғанын билгимиз келди.

Бердақ шайырдың «Жақсырақ», «Халық ушын», «Излер едим». «Балам», «Келин», «Алты қыз» қосықлары бақсы ҳәм қосықшыларымыздың репертуарында орын алғанлығы куўанышлы жағдай, әлбетте. Нама қосықлары бирнеше вариантларда жазылған: бақсылар ушын, халық сазлары ансамблиниң атқарыныўында, симфониялық оркестрдиң атқарыўында жазылған намаларда шайыр сөзиниң қаншели өлмес қатарларға бай екенлигин көрип қуўанамыз.

Бир ғана «Жақсырақ» қосығы бирнеше қосықшылардың атқарыўында жазып алынған. Айымхан Шамуратованың атқарыўындағы бул қосықтың намасының авторы Губаин болып халық сазлары ансамбли ушын жазылған. Гулқатийша Айымбетова ҳәм Бахытгүл Мәдреймованың атқарыўындағы қосықлар «Муса» намасы менен айтылады ҳәм дуўтарда жазып алынған. Бул қосық бақсылардан Жапақ Шамуратов, Турғанбай Курбанов, Гулбәҳәр Раметова, Жолдас Есболғанов ҳәм Нурназар Қаллибековтың атқарыўында да сақланған. Ҳәр бир хош хаўаз ийелери оған өзгеше ырғақ, лапыз бере алған. Өйткени, бақсы жолына айтылған ҳәр бир қосықта атқарыўшының өз шеберлиги, атқарыў дәстүри бар екенилигин сеземиз.

Дәлибай Мәмбетмуратовтың атқарыўындағы «Өмирим» ҳәм «Гул яңлыды» қосықлары симфониялық оркестр ушын жазылған үлкен дөретпе болып есапланады. Карақалпақ музыкалық мәдениятында бул еки қосық шайырдың ең жақсы лирикалары сыпатында қәдирленеди ҳәм елеге шекем саҳнадан түспестен атқарылып келмекте.

Өзлерин нама жазып ҳәм өзлери атқарыўды нийет еткенлер де Бердақ шайырға мурәжет етиўинде үлкен мәни бар. Себеби шайырдың дидактикалық қосықлары нама жазыўға жүдә қолай, тыңлаўшыға да таныс, ең баслысы атқарыў да жеңил. Усындай мелодист- композиторлардың қатарына Мақсет Дощбаев ҳәм Нурназар Каллибековты атап өтиў мүмкин.

Мақсет Дощбаевтың нәзик ҳаўазын көпшиликке танытқан да Бердақтың «Балам» қосығы екенлиги сыр емес. Өткен әсирдиң 80-жыллары қарақалпақ қосықшылық мәдениятында жаңа ҳаўаз бенен кирип келген Мақсет халық қосықлары менен танылды. Ол өзиниң мелодистлик дөретиўшилигинде Бердақ шайырдың бир неше қосықларын таңлап алды. Әсиресе, оның атқарыўындағы «Балам»ы сол дәўирдин «Хит»қосығына айланды. Ол сондай-ақ шайырдың «Жақсырақ» қосығын да жаңаша ырғақта атқара алды.

Сол дәўирде және бир талант ийеси Нурназар Каллибеков та «Жақсырақ» қосығын «Муса» намасына бақсылар жолында атқарып көпшиликтиң нәзерине түсти. Шайырдың «Балам», «Жақсырақ» қосықларының идеясында турмыста бар болған ҳәм жийе ушырасатуғын жақсы ҳәм жаман ҳәдийселерди, қубылысларды, адамлардың минез-қулық нормаларын ҳәр тәреплеме салыстырып жуўмақ жасайды ҳәм усы тийкарда үгит-нәсият пикирлерин билдирип өтеди. Шайырдың бул қосықларына жазылған намалар да миллий колорити ҳәм жағымлы ырғағы менен қосықтың өмирин узайтып турғандай.

Жас мелодист-композитор Н.Қаллибековтың дөретиўшилигинде шайырдың «Билгейсиз» қосығының орны өз алдына. Ол қосыққа нама жазып ҳәм өзи атқарып қарақалпақ қосықшылық мәдениятына үлкен үлес қосты.

Бердақ шайырдың бақсышылық таланты ел аўзында дәстан. Сонлықтан Бердақ атындағы сазлы театр сахнасында «Бердақ» драмасының қойылыўын да шайырға болған ҳүрмет-иззееттиң белгиси деп билемиз. Пүтин бир халықтың шайыры болған Бердақ бабамыздың ҳәр бир сөзи қәстерленип, оның уллылығы тән алынып атырған дәўирде оның нама қосықларын сақлаў ҳәм қайта жазып алыў ислери заман талабы. Шайыр сөзи өзиниң әдиллиги, өткирлиги, даналығы менен уллы. Солай екен, оның қосықларына екинши өмир берген нама қосықларын да сақлайық ҳәм келешек әўладқа бийбаҳа мийрас етип усынайық. Себеби, Бердақ ҳәм оның дөретиўшилиги халықтың руўхый мийрасы.


ҚМУ 2-курс студенти
Гүлжаҳан Сейтназарова