“A’debiyat - u’lken jolg’a qoyılg’an ayna. Qanday, qaysı millet bolsa da mine, usı ayna arqalı o’zinin’ o’tmishin, bu’ginin ha’m keleshegin ko’re aladı”. Shayır do’retken qosıqlar bolsa, pu’tkil insaniyatqa ruwxıy ku’sh bag’ıshlaytug’ın ha’m jasawg’a degen mehrin asıratug’ın ilahiyat. Sebebi, kewilden shıqqan so’z, ekinshi bir kewilge jetip bararı ha’m onı go’zzallıq sezimlerine bo’lewi haqıyqat. Shınında da, a’debiyat dep atalg’an muqaddes otawda tek shın ıqlası, joqarı talg’amı en’ baslısı o’shpes talantı menen janıp do’retiwshilik etken insanlar g’ana ma’ngi jasaydı. O’zinin’ qısqa o’miri dawamında qunlı do’retpeler jazıp ketken O’zbekstan xalıq shayırı Muhammed Yusup tımsalında a’debiyatımızdın’ haqıyqıy kelbetin ko’re alamız.

“Hesh kimge bermeymiz seni, O’zbekstan” - atlı qosıg’ın bilmegen ha’m onın’ menen Watan tuyg’ısın an’lamag’an o’zbek perzenti bolmasa kerek. Bul sonın’day qu’diretke iye qatar onda ba’rshemizdin’ hawazımız birgelikte, bir bag’ıtta du’nya ken’likleri boylap jan’alaydı. 1954-jıl 26-aprel a’prel a’piwayı ku’n, a’piwayı jıl emes edi. 26- aprel Qawınshı awılında du’nyag’a kelgen na’restenin’ hawazı insanlar kewil sarayın ziya kibi jarıttı.

“Balalıg’ımda ishim tolı qusqa uqsar edi. Nedur patırlap, pa’rwaz etiwge sharıq urar. Oylap ko’rsem olar qosıqlar eken …” - degen pikirlerin oqıg’anımda Muhammed Yusuptin’ do’retiwshiligine degen ıqlasım pu’tkil denemdi biylep aldı. Onın’ qosıqları azatlıqqa, erkinlikke, go’zzallıqqa talpına ba’lent-ba’lentlerge pa’rwaz etip baratırg’an quslarg’a megzes. Ol o’zgeshe, hesh kimge uqsamag’an, ta’kirarlanbas talant iyesi.

“Talanttın’ u’sh belgisi bar: Birinshisi - haqıyqat tuyg’ısı, ekinshisi - so’z tuyg’ısı, u’shinshisi - go’zzallıq tuyg’ısı. Haqıyqat qosıqtın’- atası, go’zzallıq qosıqtın’- anası, so’z bolsa - onın’ libası” - degen pikirdi bildiredi O’zbekstan xalıq shayırı Jamal Kamal. Muhammed Yusup joqarıda keltirilgen belgilerdi o’zinde ja’mley alg’an so’z zergeri. Onın’ ullılıg’ı, su’yikliligi sonda ol a’piwayi, kishipeyil, xalıqshıl shayır. Ana- Watan, muhabbat, go’zzallıq ha’m insaniylıq pa’zıyletlerdi aq qag’azg’a altın siyalar menen mo’rley alg’an shayır mine, usınday do’retpeleri arqalı o’mir su’rmekte. Watan jo’ninde so’z aytpag’an do’retiwshini ushıratıwımız qıyın. A’sirese, Muhammed Yusup do’retiwshiliginin’ basım ko’pshiligin Watan temasındag’ı qosıqlar quraydı. Shayırdın’ “Watanım”, “Hesh kimge bermeymiz seni, O’zbekstan” sıyaqlı qosıqları kewillerden kewillerge jol salıp, ko’ptin’ qa’lbinde jasırıng’an sezimlerin oyatıp, watandı, O’zbekstandı su’ydirerliktey ku’shke iye bolaldı.

Men du’nyanı ne qıldım,
O’zin’ jarıq ja’ha’nim.
O’zim ha’kim,
O’zim sultan,
Sen taxtı sulaymanım,
Jalg’ızım, jekkem deyin be,
Sıyıng’an ka’ramatım,
Ullılardın’ ullısı,
Biyigimsen’, Watanım …

“Watanım” - bul qatarlar tek watandı jırlawshı qatarlar g’ana emes al, watandı ulıg’lawshı, ko’klerge ko’teriwshi sıyqırlı so’zler. “Watanım” qosıg’ın biz tariyx jılnaması desekte boladı.

Kim Qashqardi a’ylep ma’ka’n,
Kim Enesey tamanda,
Jalalatdiyin – Kurdistanda,
Baburin’ – Hindstanda,

dep da’wirdin’ awır sınaqların teren’ ashınıw, o’kiniw menen sa’wlelendiredi.
Ha’tteki, watang’a:
G’arsh-g’arsh etken tisimdegi
Suwlıg’ımsan’, Watanım - dep ta’riyp beredi.

“Onın’ qosıqların endi tilge kirgen na’reste de, o’mir go’zzallıg’ın an’lap, shadlı da’wran su’rip atırg’an jas jigit-qızlarda, kekselik hu’kimine boysıng’an insanlarda birdey tu’sinip, jaqsı ko’redi. Olay bolg’anına sebep, shayır insan ruwxiyatın an’law arqalı qa’lem terbetkeninde”. Durısında da, qosıqlarının’ hesh biri jas tan’lamaydı. Bunnan tısqarı “Lala, lalajanım, lalaqızg’aldaq”, “Du’nya”, “Iqrar”, “Jayran”, “Mehir qalar”, “Ko’klemayım” kibi bir qatar qosıqları onın’ klassik do’retpelerinen sanaladı.

Mendan nima qolar: ikki misra she’r,
Ikki sandiq kitob, bir uyum tuproq. “Lala, lalajanim, lalaqizg’aldaq”

- Shayır bul qosıg’ında teren’ poetikaliq, filosofiyalıq so’zleri menen tag’dirin jırlaydı.

Mayli-da kimgadir yoqsa, yoqmasa
Ularga qo’shilib yig’lasharmidik.
Biz baxtli bo’lamiz,
Xudo xohlasa.
Xudo xohlamasa
Uchrasharmidik … “Biz baxtli bolamiz”

- A’lbette, bul qatarlar ba’rshemizge birdeyine tanıs ha’m qa’dirli. O’ytkeni, onda muhabbat, onda jaslıq, onda en’ ag’la sezimler jırlang’an. “Biz baxtlı bolamız” dep aydar tag’ılıwının’ o’zi na’zerimizdi qumartadı. İnsan ruwxiyatı sonın’day biyik shoqqı onı shın’law anaw, mınaw shayırdın’ qolınan kelmestey is. Biz Muhammed Yusupti insan ruwxiyatının’ awdarmashısı desek asıra aytqan bolmaymız. Ol ha’tteki insandag’ı ba’rshe pa’zıyletlerdi an’lay alatug’ın insanpa’rwar do’retiwshi.

Har kimning ham shochlariga oq tushsin,
Ajin tushsin yuzlariga, dog’ tushsin,
Har kimning ham quvvat ketib belidan,
Qo’llariga aso – bir tayoq tushsin. “Tilek”

bul sonın’day tilek ol ja’mi tileklerdin’ en’ ag’lası. Shashqa aq tu’sip, qolg’a hasa alıp kekseliktin’ da’wranın su’riw ba’rshege nesiyp etsin degen tileklerin bildiredi.

“Xalıq ulıg’laytug’ın, ullı, o’mirbaqıy insanları joq millet bolmasa kerek. Mine, usınday ullı insanları bar eldin’ o’sip kiyatırg’an a’wladlarının’ ta’rbiyasınan, kelesheginen u’miti mol ”. Muhammed Yusup neshshe a’wladlar u’lgi etip, maqtanısh penen tilge alarlıqtay ullı tulg’a, xalıq su’ygen shayır bola aldı.

Muhammed Yusup ma’n’gi biz benen, bizin’ qa’lbimizde jasaydı.

Muhammed Yusup
(arnaw qosıg’ı)

A’ndijan aymag’ı ma’kanın’-elin’,
“Qawınshı awılı” tuwılg’an jerin’,
Du’nyag’a bir kelgen piri qa’lemnin’,
Usı qosıg’ımdı sizge arnadım.

Ha’r aytqan so’zin’di altıng’a ten’ep,
Jurt qaldı atın’dı ju’rekte terbep,
Nurlı qa’birin’di gu’l menen bezep,
“Ruwxın’ız shad bolsın!” shayır Muhammed.

Jazg’an qosıg’ın’da teren’ ma’ni bar,
Oqıg’an insang’a mol azıq bolar,
Sha’kirtlerin’ bu’gin sizdi yad alar,
Ko’plerdin’ ustazı, shayır Muhammed.

O’zbektin’ shın pida’yı perzenti bolıp,
Watan ıshqı menen jasap o’ttin’iz,
Qızların’ız ushın tayanısh bolıp,
Olarg’a jaqsılıq nurın septin’iz.

Qutlıqlayman mu’ba’rek jasın’ız benen,
Hesh qashan o’shpeydi atın’ız tilden,
Jazg’an qosıg’ın’ız ta’riypi menen,
Xalqım kewlindesiz, shayır Muhammed.


Gu'ljahan Seytnazarova,
QMU studenti.