Ha’zirgi waqıtta ko’pshilik er adamlar nasıbay yaki temeki o’nimlerin qabıl etip atırg’anının’ gu’wası bolamız. Nasıbay atıw (qabıl etiw) sonday-aq jas balalar arasında da ko’beyip atırg’anlıg’ında ushıratamız. Mu’mkin olar nasıbaydın’ zıyanlı ta’repleri haqqında bilmeytug’ın shıg’ar yaki “moda”g’a aylandıma eken?

Bunday sorawlarg’a juwap tu’rlishe bolıwı mu’mkin. Nasıbay qabıl qılıwshı jaslarda bunın’ zıyanlı ta’siri haqqında tolıq mag’lıwmattın’ joqlıg’ı bolıwı mu’mkin. Sonday-aq ata-analar itibarının’da to’menligi bolıwı mu’mkin.

Zıyanlı a’detke aylanıp ketken bul zatlardın’ kelip shıg’ıwının’ quramına toqtalıp o’tsek. Temeki o’nimi bolıp esaplang’an nasıbay, bir iyt ju’zimler tuqımlasına kiriwshi temeki o’simliginen alınadı. Sigareta qurıtılg’an temeki bolsa, al nasıbay maydalang’an temeki. Bul o’simliktin’ watanı Qubla Amerika bolıp, onı XVI a’sirde Evropag’a J. Niko alıp kelip, usı at penen (nicotine) dep atala baslag’an. Qabıl etiw boyınsha Evropada sigareta tarqalg’an bolsa, Oraylıq Aziyada nasıbay tarqala baslag’an. Nasıbay arab tilinen alıng’an bolıp, umıtıw degen ma’nisti beredi. Nasıbay tayarlaw ha’r jerde tu’rlishe bolg’anı menen onı qabıl etiw birdey qollanıladı.

Qollanılg’anda til astına yamasa erin menen milk salıng’an nasıbaydan silekey qabatları arqalı nikotin, benzyl perin ha’m kanserogen (rak shaqırıwshı kletkalar) zatlar sorılıp organizimge jergilikli ha’m ulıwma zıyanlı ta’sir ko’rsetedi. Ulıwma keri ta’siri tiykarınnan nikotinge de baylanıslı yag’nıy awızdag’ı bezler sekretsiyasın aktivlestirip ko’p mug’darda silekey ajıratıp shıg’aradı. Oraylıq nerv sistemasının’ aralıq bo’limine ta’sir etedi. Sonın’ ushında nasıbay qabıl qılıwshılarda jen’il eyforeya qıladı, biraz miy aylanadı. Quramındag’ı aralaspalarda tis miliklerinin’ isiniwine alıp kelip stomatit keselligi rawajlanadi.

Sonday-aq nasıbay atıwshı adamalardın’ tis aralarına tu’rli mikroblar jıynaladı. Ha’m olar awqatlanıw yamasa suw ishken waqıtta ishke enip alıwıda mu’mkin. Bul bolsa o’z gezeginde tu’rli keselliklerdin’ kelip shıg’ıwına alıp keledi. Sonın’ menen bir qatarda nasıbay atıwshı ayırım adamlar awzınan unamsız iyisler de shıg’adı.

Nasıbay atıw tek g’ana sol adam densawlıg’ına keri ta’sir ko’rsetip qalmastan, al ol a’tirap do’gerekti de pataslaydı. Ayırım nasıbay atıwshılar ko’she a’tiraplarına tu’piredi. Al bul unamsız jag’day a’lbette. Densawlıq teren’ baylıq. Eger nasıbay atıwshılar, onın’ zıyanlı ta’repleri haqqında bilse onı qoyıw maqsetke muwapıq bolar edi. Sonday-aq nasıbay atıw ha’m onın’ zıyanlı ta’repleri haqqında shan’araqlarda ha’m oqıw orınlarında ja’nede aytılıp barılsa bunday unamsız a’detlerdin’ ko’beyiwinin’ aldı ja’nede alınadı.


Kegeyli rayonlıq emlewxana shıpakeri Shaniyazov Karamatdin,
TashPMİ No’kis filialı studenti On’g’arbaev Dawran