“Қобыз” бул ҳалқымыздың ең ески музыка саз әспабы болып, буны жыраўларымыз тәрепинен үлкен шеберлик пенен шертилип хәм атқарылып келинбекте. Қобыз әспабы бир неше мың жыллардан берли ҳалқымыз бенен қуўанышлы күнинде де, қайғылы күнинде де хәр дайым бирге болғанлықтан, оған тарийхымызды жүк етип арқалаған “бели бүкирейген қобызым” деп те айрықша атама береди.

Қобыздың пайда болыў тарийхын әпсаналарға сүйенген халда айтатуғын болсақ “Қобыздың пири Қорқыт ата хәм Дийўанайы бурық” дейди, жыраўларда бул әспабтың пайда болыўы хаққында мынадай әпсаналар бар: Қорқыт ата ағаштан қобыз ислеп саз шертиўди әрман етипти. Көп ағашларды жонып көрипти, бирақ ҳеш кеўилдегидей болмаған. Қорқыт атаның қобыз жонып отырғанын шайтанлар көрип, Қорқыт атаға қобызыңды көрсетиң депти. Ал Қорқыт ата шайтанлардан буны қызғанып жасырыпты. Оннан кейин Қорқыт ата тоғайдан шығып кететуғын кисиге қусап жасырынып, басқа бир жолдан буққышлап барып шайтанлардың сөзин тыңлапты. Шайтанлар болса Қорқыт ата туўралы былай деп атыр екен: “Қорқыт ата жүдә жақсы басламаны қолға алыпты, бирақ ақырына жеткере алмапты. Егерде тоғайдағы доңыз сүйкенип қуўраған жигилдик, жийдениң ағашынан қобыз жонса, оннан тостаған шығарса, тостағанын бақыраўық түйениң бас териси менен қапласа, оған киснеўик аттың қуйрығынан алып қыл тақса, қумлақта, таўда өсетуғын сасық қурайдың ширесинен (шайырынан) жақса, қылдың астына көтерип туратуғын гөне қабақтан жонып тийек салса, жүдә шыққыш әспаб болған болар еди” депти. Буны еситкен Қорқыт ата ғырра изине қайтып шайтанлардың айтқанындай етип қобыз ислеген екен, ҳақыйқатында да түрли намаға шертилетуғын жақсы бир қобыз саз әспабы пайда болыпты. Қорқыт ата қобызды ҳәр түрли намаға салып шертип жүре берипти хәм соннан баслап Қорқыт ата қобыздың пири болыпты,- дейди.

Ал, жыраўлар шежиреси XIV-XV әсирлерде жасаған Соппаслы Сыпыра жыраўдан басланған. Жыраўлар қобызды қолына алып ақыл, нәсият, терме-толғаў, тарийхый жыр, қахарманлық, батырлық дәстанларды атқарып келген. Ондағы нама, арнаўлы өзине тән атқарылатуғын нама болып булар: “Уллы зибан”, “Айға шап”, “Шербейит”, “Ылғал”, “Жан-жан”, “Жортыўлы”, “Ел менен” сыяқлы намалар. Ал, сол намалардың арасында адамның аты менен яғный сол жыраўлардың аты менен аталған намалар да бар, булар “Жийен”, “Айтуўар”, “Шаңқай”, “Дилим”, “Нурабулла”, “Ерман” хәм тағы басқалар мысал бола алады.

Қобыз әспабы ата-бабамыздың басып өткен жолы, басынан кеширген қысыўметин көрген. Бизиң ойымызша бул әспабты көздиң қарашығындай сақлап, оны усы сап ҳалында кейинги әўладқа жеткериў ҳәр биримиздиң парызымыз болыўы керек.

Әлбетте, бул улкен мийнетти талап етеди. Лекин қобызымыз бар екен халқымыздың руўхый азығы, миллий мийрасы, терме толғаўлары, дәстанлары хеш ўақытта жоғалмайды хәм еле де несип етсе талай әсирлер даўамында өз жанғырығын даўам еттиреди деп исенемиз хәм соған хәрекет етемиз.




Саламат Аяпов,
Педагогика факультети
музыкалық тәлим қәнигелиги студенти.