Мен жырлаған ҳәм жырлап атырған “Ер Шора” дәстаны қарақалпақ ҳалқының бир қанша қаҳарманлық дәстанларының ишинде мазмуны жағынанда, көлеми жағынанда ең жоқары орынларда туратуғын дәстанлардың бири. “Ер Шора” дәстанын бизге дейин көп жыраўлар атқарып келген. Лекин бурынғы аўқам дәўиринде оларды жазып алыў ҳәм баспадан жарық көриў мумкиншиликлери болмады. Мине усындай қыйыншылықларға қарамастан жанкүйер әдебиятшы алымлар сол ўақыттағы тири жыраўлардан “Ер Шора” дәстанының бир неше вариантын жазып алыў бахтына еристи. Бугинги күни Өзбекстан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң китапханасында дәстанның 5 нусқасы сақлаўлы тур.

Булардан: Есемурат жыраў Нурабыллаев, Кәрам жыраў Нағымов, Сейтжан жыраў Әйтимбетов, Жанназар жыраў Ақназаров, ҳәм Өтенияз жыраў Имбетов вариантлары болып табылады.

Шора дәстанының барлық нусқалары мазмуны бойынша бир-бирине уқсас бир сюжетке қурылған, ал бирақ булардың көлеми ҳәм ўақыяны сүўретлеў ҳәм көркемлиги жағынан бир-биринен парқланады.
“Ер Шора” дәстаны мазмуны бойынша қаҳарманлық дәстанлар қатарына киреди. Себеби дәстанның тийкарғы бағдары, ҳәр қандай зорлыққа наразылыққа басып алыўшыларға қарсы ел қорғаў урысы болып бул саўашларда Ер Шораның мәртлиги айқын баян етиледи. “Ер Шора” дәстаны басқа қаҳарманлық дәстанларға уқсап, батырдың дүньяға келиўи, атланысқа шығыўы, керекли жаў жарағы менен астындағы шапқыр атын алдыннан таярлап қойылыўы, тарыққанда Қызыр Иляс бабасының жәрдемге келиўи ҳәм тағы басқа усыған уқсас сюжетлер бар екени “Ер Шора” ның қаҳарманлық дәстан екенин және бир мәрте тастыйықлайды.

“Ер Шора” дәстаны түрк тиллес ҳалықлардың көпшилигинде бар екенин билемиз, мәселен: татар, қырым татарлары, варава татарлары, башкурт, казақ ҳәм Румыниядағы полатлы турк деп аталатуғын түркий қәўимлериниң арасында да кеңнен таралған дәстан.

Буннан тысқары “Ер Шора Нәрик” улы ҳаққында орыс жылнамаларында, шежирелеринде “Шора Нарикович” деп көрсетиледи.

Мен бул үлкен тарийхқа ийе дәстанды жас жыраў сыпатында жырлап атырып мениңде алдымда үлкен жуўапкершилик турғанын сезип атырман. Лекин буны тыңлаўшы ҳалқымыз бар екен биз жыраўлар қолымызға қобыз алып дәстан айтыўдан ҳеш ўақытта шаршамаймыз. Усы жерде бир сырды айтып өтетуғын болсам, мен “Ер Шора” дәстанын қолыма алып ядлаўымның себеби, бул дәстанның басқа дәстанлардан өзгешелиги тәреплериниң көп екенлигинде болып отыр. Мәселен: Шора тама батыры болып, ҳалық қаҳарманы дәрежесине көтерилген, өз әкесиниң қанын алыў ушын, оның душпанлары менен гүреске шығыўы, елдиң, ҳалықтың мәпин гөзлеп ис тутыўы ҳәм батырдың усындай ийгиликли ислерди әмелге асырыў жолында набыт болыўы дәстанда жасырмай айқын баян етиледи.

Және бир себеби, жоқарыда жазылғанындай “Ер Шора” дәстанының қол жазба 5 нусқасы бар, бырақ бул дәстанның даўысы менен жазылған толық версиясы, радиода, телевидениеде яки Илимлер Академиясының архив фондында сақланбаған тек қана 2-3 қысқа қосықлары ғана бар.

Сол себепли мен бул дәстанды ҳалқымыз тек ғана китаплардан емес, ал телевидение, радиодан еситип, көрип таныссын деген мақсетте ҳәрекет етип атырман.

Әлбетте бул қамыр ушынан пәтир, бирақ бундай тарийҳый дәстанларымызды, миллий мийрасларымызды Қарақалпақстан, Өзбекстанға ғана емес ал несип етсе дүнья жүзине танытамыз деген ниетимиз бар.


Саламат Аяпов,
ҚМУ, Музикалық тәлим
қәнигелиги 3-курс студенти.