Bu’gingi ku’nde insannın’ qolında du’nyanı biliwdin’ qu’dretli quralı bolg’an onın’ ja’rdemshisi, do’retiwshilik penen shug’ıllanıw ushın sharayat jaratıw qurılması bolıp xızmet etiwshi xabar texnologiyası bar. Degen menen ilim o’z ma’pi ushın paydalanıwda ju’z bermekte. Olardın’ ishindegi en’ qa’wiplisi esaplang’an xakerler iskerligi yag’nıy kompyuter jınayatshılıg’ı haqqında biliwimiz ha’m de og’an qarsı gu’resiwimiz lazım.

Xakerler haqqında aytqanımızda en’ da’slep xaker so’zine toqtalıp o’tiwimiz kerek. “Xaker” so’zi inglisshe “to hack” – “buzıw” feyilinen kelip shıqqan. Bul so’z da’slep sportta o’zinin’ qopal ha’reketi menen basqag’a zıyan jetkiziwshi adamdı an’latqan. Baspa so’zde bolsa bul atama telefon nomerlerin ta’rtipsiz terip basqalardın’ so’ylesiwin tın’lawg’a urınıwshı adamdı tu’sindiriw ushın qollang’an. Keyin bolsa kompyurter tarmaqları ja’rdeminde abıroylı ma’kemelerdin’ mag’lıwmat bazalarına kiriwshi ha’m olardag’ı mag’lıwmatlardı urlawshı “qızıg’ıwshı” biyzarılar xakerler dep atala basladı. Ha’zirgi waqıtta xakerler minez-xulqı, reytingleri ha’m klassifikatsiyasına iye bolg’an u’lken bir jasırın qatlamdı quraydı.

Kompyuter “qaraqshıları”-xakerlerdin’ to’rt tiykarg’ı taypası bar. 1-taypadag’ılar mag’lıwmat bazalarına qızıg’ıwdan buzıp kiriwshi xakerler “romantikler” dep ataladı. 2-taypadag’ılar “Progmatikler” yamasa “klassikler” oyınlar, bag’darlamalar, mag’lıwmatlar bazaları, elektron baspalardı urlaw menen shug’ıllanadı. 3-taypadag’ılar “Razvedkashı” xakerler jasırın mag’lıwmatlardı alıw ushın qarsılaslarının’ kompyuter tarmaqların ha’m mag’lıwmatlardın’ bazaların buzıp kiredi. En’ qa’wipli to’rtinshi taypadag’ılar bolsa, “Kiberangsterler” dep ataladı. Olar belgili bir jınayıy topar yamasa birlespe quramında ha’reket qıladı ha’m tu’rli firmalardın’ tarmaqların buzıp kiredi, bank esap betlerinen pullardı urlaw menen shug’ıllanadı.

Xakerlerdin’ payda bolıw sebepleri tek g’ana jınayıy niyetler menen tu’sindirilmeydi, da’slepki xakerlerde bunday niyetler bolmag’an. Ga’p informatsiyalastırılg’an ja’miyettegi miynettin’ qa’siyetinde. Miynettin’ informatsiyalastırılıwı ha’m avtomatlastırılıwı “tar taraw qa’nigesin” talap etip, og’an unamsız ta’sir ko’rsetiwi, insandı kompyuterge baylap qoyıwı mu’mkin. Ja’ne de basqa taraw qa’nigeleri informatika qa’nigeligine baylanıslı bolıp qalıwı, informatika qa’niygeleri bolsa bunnan paydalanıp belgili bir topar yamasa birlespege birlesiw ha’m basqa adamlardı o’z ma’pi jolında monipulyatsiya qılıwı mu’mkin.

Ja’miyettin’ kompyuterlesiwi informatsiyadan nızamsız paydalanıw, kompyuter jınayatshılıg’ı-kompyuter yadın buzıw, kompyuter ja’rdeminde urlıq qılıwdın’ payda bolıwı, bilimlendiriw salası ha’m g’alaba xabar qurallarının’ monopoliyalasıwı qa’wipi tuwılıwına, ja’miyetshilik pikirin monipulyatsiya qılıw kompyuter qaraqshılıg’ına alıp keledi. Kompyuter qaraqshılıg’ı mashqalası pu’tkil jer ju’zindegi basıp shıg’aratug’ın kompyuter jurnallarının’ baslı temalarınan bolıp, ol ruwxıylıq ma’seleleri ha’mde xalıqtın’ to’lew qa’bileti menen baylanıslı. Adamlardın’ ulıwmalıq ma’deniyatın o’zgertpesten, xalıqtın’ to’lew qa’biletin asırmay turıp ha’m firma da’stu’rlerinin’ ha’dden tısqarı joqarı bahaların arzanlastırmay turıp kompyuter qaraqshılıg’ın joyıw mu’mkin emes.

Xakerler jınayatlarına da’mego’ylik niyeti, siyasıy intrigalar, sap qızıg’ıw, shoqlıq, o’sh alıw niyeti sebep bolıwı mu’mkin. Mısalı amerikalı kompyuter bag’darlamasın do’retiwshi T. Lloyd korporatsiyadan jumıstan bosatılıwınan aldın firmasının’ kompyuter tarmag’ına a’ste isleytug’ın virus “bombasın” jaylastıradı. T. Lloyd penen du’zilgen miynet sha’rtnaması mu’ddeti tamamlang’annan keyin bir neshshe ha’pte o’tekennen son’ bul “bomba” jarıladı ha’m firmanın’ pu’tkil xabar sistemasın joq etip jiberedi. Bunın’ aqıbetinde firma 10 million dollar mug’darında zıyan ko’redi.

Degen menen ha’zirgi waqıtta bunday jınayatlardın’ aldı alınıp, xakerler jınayıy juwapkershilikke tartılmaqta. Yag’nıy informatsiya qa’wipsizligi ha’r ta’repleme qorg’alg’an degen so’z.

Ha’zirgi waqıtta kompyuter jınayatshılıg’ına qarsı gu’res usılları da jetilisip barmaqta. Birinshi gezekte informatsiya qa’wipsizligi ta’miyinlenbekte. Bularg’a qarsı tu’rli bag’darlamalıq o’nimler islep shıg’ılg’an. Degen menen informatsiya qa’wipsizligin saqlaw ha’m og’an nemquraylıq penen qaramaw ha’r bir paydalanıwshıdan talap etiledi.


Men’dibek TO’LEGENOV,
A’jiniyaz atındag’ı No’kis ma’mleketlik pedagogikalıq
institutı Ruwxıylıq tiykarları qa’nigeligi 1-kurs magistrantı.