XXI a’sirdin’ basına kelip pu’tkil du’nyada globallasıw protsesi jedellik penen ku’sheyip ketti. Ha’tteki xalıqaralıq sho’lkemlerden uzag’ıraq turıwg’a umtılıp atırg’an ma’mleketlerde bul protsesten shette emes. Bu’gingi informatsiya a’sirinde internet tarmag’ı du’nyanı og’ada ken’irek o’z torına oramaqta. Planetamızda usı sistemadan paydalanıwshılar sanı 2 milliardtan astı. Biraq ondag’ı informatsiyalardın’ salmaqlı bo’limi ayırım jaman niyetli ku’shler ta’repinen belgili strategiyalıq maqsetlerdi ko’zlep tarqatıp atırg’anlıg’ı sebepli internet informatsiya urıslarının’ tiykarg’ı quralına aylanıp barmaqta. Ma’selen, u’lken sotsiallıq tarmaq – Facebook sistemasına ha’r ku’ni bir milliardtan artıq paydalanıwshı kirse, olardın’ 600 mın’ı o’zgelerdin’ xabarları, foto su’wretleri ha’m basqada jeke mag’lıwmatların qolg’a kiritiw jolında bolg’an g’a’rezli niyetli adamlar ta’repinen ju’z berip atırg’anlıg’ın ma’lim etti. Keyingi waqıtları ayırım ma’mleketlerdegi tu’rli qoparıwshılıq ha’reketlerdi a’melge asırıwda da mine usı sotsiallıq tarmaqtan paydalanıp atırg’anlıg’ı siz ha’m bizden abaylı bolıwdı talap etedi.

Ha’zirde yadro quralın islep shıg’arıw boyınsha 20 g’a jaqın ma’mlekette ha’reketler bolıp atır. 120 g’a jaqın ma’mleketler bolsa informatsiya hu’jimlerin uyımlastırıw u’stinde jumıs alıp barmaqta. Bunın’ ushın ha’tteki millionlag’an dollar qa’rejet sarıplanbaqta. En’ jamanı jaslardın’ 90 payızı tiykarg’ı informatsiya deregi retinde internetke kiredi. Ha’zirgi waqıtta sistemada o’zine qol jumsawdın’ an’sat jolların u’gitlewshi 9 mın’nan artıq saytlar bar. 49 payız kompyuter oyınları zorlıq, jaman a’detler ha’m jawızlıqtı u’gitlemekte. 42 payız balalar ha’m o’spirimler onlayn arqalı tarqatılatug’ın pornografiya ta’sirine tu’sip qalg’an. Xalıqaralıq ekspertler du’nya ko’leminde 38 payız bala zorlıq, buzıwshılıq ruwxındag’ı saytlardı, 26 payız bala milletshilik xarakterindegi veb betlerdi gu’zetip barıwın anıqlag’an.

Solay eken, joqarıda atap o’tilgen qa’wipi joqarı bolg’an global mashqalalarg’a qarsı gu’resiw ushın ne islew kerek? Milliy nızamshılıg’ımızda jaslardı jaman informatsiyalardan qorg’aw mexanizmi bar. Mısalı ushın "Jaslarg’a baylanıslı ma’mleket sıyasatının’ tiykarları haqqında" g’ı nızamda jaslar arasında a’dep-ikramlıqtı buzıwg’a, sonın’ menen birge zorlıq ko’rsetiw, a’depsizlik ha’m ayawsızlıqtı u’gitlewge qaratılg’an ha’r qanday ha’reketler, "Bala huqıqlarının’ kepillikleri haqqında" g’ı nızamda bolsa a’depsizlik, jawız ha’m zorlıq ko’rsetiw haqqında bayan etiwshi, insan qa’dirin mazaq etiwshi, balalarg’a zıyan keltiriwshi ha’m huqıqbuzarlıqlar ju’z beriwine sebep bolıwshı a’debiyatlardı tarqatıw, filmlerdi ko’rsetiw qadag’an etiliwi belgilep qoyılg’an.

Biraq ele keleshekte qılınıwı lazım bolg’an isler ko’p. Bul sıyaqlı sotsiallıq qa’wipi u’lken bolg’an mashqalalardan qutılıw ushın O’zbekstanda sotsiallıq tarmaqlardı rawajlandırıw boyınsha u’lken milliy joybardı jaratıw za’ru’r. Sonday-aq "Google" kompaniyasının’ analizlerine qarasaq, O’zbekstannan ku’nine Однаклассники.ru saytına 200000, Facebook saytına 90000 g’a jaqın, Мой Мир saytına 40000 nan artıq adam kirmekte. Elimizdegi Doira.uz, vsetut.uz, odnaklassniki.uz, olam.uz sıyaqlı saytlarda dizimnen o’tkenlerdin’ barlıg’ın qossaqta joqarıdag’ı mug’darg’a jetpeydi.

Sonday-aq ma’mleket mekemeleri, puxaralıq institutlar, ja’ma’a’t sho’lkemleri, a’sirese jaslar menen baylanısta bolıwg’a erisiw, internet tarmag’ın milliy qa’diryat ha’m u’rip a’detlerimizdi o’zinde sa’wlelendiriwshi veb betler menen bayıtıw, bilimlendiriw orınların internet tarmag’ına jalg’awda a’dep-ikramlıq qag’ıydalarına muwapıq bolmag’an veb saytlardan paydalanıwg’a sheklewlerdi engiziw, jaslarda informatsiya resurslarınan paydalanıw ma’deniyatın qa’liplestiriw kerek. Xalıqtın’ durıs ha’m haqıyqıy informatsiyag’a iye bolıwın ta’miyinlew, ha’r bir puxara an’ında ideyalogiyalıq immunitettin’ qa’liplesiwine sharayat jaratıw, buzıwshı ideyalogiyalıq ha’reketlerge qarsı ruwxıy ag’artıwshılıq na’siyattı ku’sheytiw, kishi jastag’ı jaslarg’a baylanıslı milliy nızamshılıg’ımızg’a ruwxıy basımlar, informatsiya hu’jimlerinin’ aldın alıwg’a qaratılg’an za’ru’r o’zgertiw ha’m qosımshalar kiritiw za’ru’r. Bunın’ ushın sırt el ta’jiriybesi menen tanısıwg’a boladı. Ma’selen Ullı Britaniyada "O’zin tutıw kodeksi" ha’m "Qa’wipsiz tarmaq" g’a’ressiz mekemesi zıyanlı, nızamg’a qayshı informatsiyalar ag’ımın baqlaydı. Ayırım evropa ma’mleketlerinde nızam tiykarında saytlardı blokirovka etiw belgilep qoyılg’an. Atap o’tsek, Germaniyada bul ma’sele sudtın’ qararı menen a’melge asırıladı. Rossiyada bolsa tu’rli informatsiya hu’jimlerine qarsı gu’resiw maqsetinde "Qa’wipsiz internet orayı" sho’lkemlestirilgen. Ulıwma Evropa ken’esi ta’repinen 6 nızam hu’jjeti qabıl etilgen ha’m "Qa’wipsiz internet bag’darlaması" islep shıg’ılg’an.

Rawajlang’an ma’mleketlerde ata-ana baqlawın a’melge asırıw ushın ko’plegen texnologiyalar, filtrlawshı programmalıq ta’miyinleniw jaratılg’an. Filtrlawshı programmalıq ta’miyinleniwdin’ u’sh ko’rinisi bar: "qara dizim" (dizimge kiritilgen derekler (saytlar) g’a shıg’ıw blokirovka etiledi.) , "aq dizim" (tek dizimge alıng’an dereklerge kiriw mu’mkin), "neytral markirovka" (jaman saytlardın’ reytingin jaratıw, yag’nıy paydalanıwshı qaysı saytlarg’a kiriw yamasa kirmewdi o’zi sheshedi).

Elimizde internetten paydalanıwshılar sanı 8 millionnan asqanın esapqa alsaq, usı xalıqaralıq informatsiya tarmag’ın milliy mag’lıwmatlar menen toltırıw en’ aktual za’ru’rlilik bolıp tabıladı. Atap o’tiw orınlı bul tarawda bir qatar jetiskenliklerge erisilmekte. Mısalı 2002 jılda "Uz" domeninde 587 sayt iskerlik ko’rsetken bolsa, endi olardın’ sanı 14 mın’nan astı. Solardan 160 tan aslami g’alaba xabar quralları retinde dizimge alıng’an. İnformatsiya kitapxana orayının’ fondıda 21401 nusqadag’ı a’debiyatqa ko’beyip, 4 million 952 mın’ 132 nusqanı quramaqta.

Bu’gin zamanlaslarımız an’ına, bir qarawda arzımaytug’ın bolıp ko’ringen kishi xabarda globallasıw ta’repinen ku’shke enip, ko’zge ko’rinbeytug’ın, lekin zıyanın hesh na’rse menen qaplap bolmaytug’ın da’rejede u’lken zıyan keltiriw mu’mkin. Bunday ku’shlerge qarsı ha’r ta’repleme teren’ oylanıw, ilimiy tiykarda teren’ sho’lkemlestirilgen, u’ziliksiz alıp barılatug’ın ruwxıy ta’rbiya menen juwap beriw lazım. Jaslarımız milliyligin saqlap qalg’an halda, du’nyanı teren’ an’laytug’ın, da’wir na’pesi menen adımlaytug’ın insanlar bolıp jetilissin. Sonda g’ana bizge ulıwma jat bolg’an ideyalar watanlaslarımızg’a o’z ta’sirin o’tkize almaydı.


Xabar gazetasınan alıng'an
2012-jıl. 13-aprel, 15 (1021)-sanı.