Ha’yyiw qosıg’ı balalıg’ımızdan qulag’ımızg’a tanıs. Qaraqalpaq folklorında ha’m jazba a’debiyatında besik jırı menen tanısamız.

Ja’miyettin’ rawajlanıw barısında xalıqtın’ ko’p a’sirlik baylıg’ı bolg’an u’rip-a’det da’stu’rler, xalıqtın’ turmıslıq diniy ko’z qarasları tiykarında qa’liplesti. Danıshpan babalarımız benen a’diwli analarımız o’mir boyı o’zlerinin’ ko’rgen bilgenlerin perzentlerinin’ qa’lbine sin’diriwge xalıqtın’ u’rip-a’detlerin qa’sterlep, bularg’a ul-qızların sadıq ha’m qırag’ı bolıwg’a u’yretip otıradı. Bul jaslardı jası u’lkenlerge xızmet etiw, jası u’lkennen alg’ıs alıw qusag’an hu’rmet izzet, sıylasıq, joqarı adamgershilik qa’siyetlerdi payda etip, olardı da’stu’rlerge aylandırıp otırg’an.

A’yyemnen saqlanıp, a’wladtan-a’wladqa o’tip kiyatırg’an, xalqımızdın’ sanasına, a’sirese analarımızdın’ ju’regine, qanına sin’ip qalg’an folklordın’ belgili janrlarının’ biri bul – besik jırı bolıp esaplanadı.

“Besik jırı” – ku’ta’ na’zik sezimge tolı qosıq. “Besik jırı”nda ananın’ balag’a degen su’ysiniwi, olardın’ keleshegine haq jol tilegen en’ jaqsı niyetleri, aqıl-na’siyatları, tilekleri, na’zik sulıw sezimler menen tolg’anıp bildiriledi. Sonın’ menen birge onda ananın’ balasının’ kelesheginen ku’tken u’mitleri de, qanday arzıw-a’rmanlardı an’sag’anlıqları da sezilip turadı. Qaraqalpaq folkloristika iliminde besik jırı haqqında N. Da’wqaraev, Q. Ayımbetov, K. Ma’mbetov, sıyaqlı ilimpazlar pikir bildirgen. Olar o’z miynetlerinde besik jırının’ ko’rkemlik o’zgesheliklerin ashıp beriwge ha’reket etken. Mısalı, Q. Ayımbetov besik jırı haqqında: “Analar o’z balasına quwanıshı menen su’yinishin poetikalıq so’z arqalı jır aytıp jubatadı, besik terbetedi. Besik jırların bala jubatıwda qollanıwdın’ u’lken a’himiyeti bar” – dep ko’rsetedi.

Besik jırının’ folklordag’ı basqa qosıqlardan baslı o’zgesheligi onı tek g’ana balanın’ o’z anası ta’repinen atqarılıwında.
Mısalı:

Ha’yiw, ha’yyiw appag’ım.
Gu’l ishinde japırag’ım.
Qozım menen gu’l bolg’ay,
Jıynag’anın’ toy bolg’ay.
Toyım-toyg’a ulasqay,
Da’wlet kelip ornasqay.

Bul qatardın’ basqa qosıqlardan qonımlılıg’ı – ananın’ balasına tilegen jaqsı tileginin’ o’z da’wirinin’ turmıs jag’dayı menen baylanıslı bolıwında ha’m onın’ shın ju’rekten xalıqlıq hawaz benen jırlawında bolıp tabıladı.

“Besik jırı” xalıqtın’ an’sag’an arzıw-a’rmanların da bildiredi. Besiktegi balasın terbetip otırıp, ana o’zinin’ ha’m xalqının’ keleshegi bolg’an balasının’ tezirek o’sip, er jetip, kamalg’a keliwin an’saydı.

Ha’yyiw, ha’yyiw ha’ydası-ay,
Qashan tiyer paydası-ay.
Oqıp adam bolg’an son’,
Sonda tiyer paydası-ay.

Bunda ha’yyiw aytqan ana tek o’z qara basının’ g’amın emes, al pu’tkil xalıqtın’ oyın, tilegin, maqsetin aytıp otır.

“Besik jırları” erte da’wirlerde qa’liplesken ha’m bu’gingi ku’nimizge jetip kelgen da’stu’rlerdin’ biri sanaladı. “Besik jırı” a’yyemnen ul balag’a, qız balag’a o’z aldına aytılatug’ın bolg’an. “Qulınım”, “qozım”, sıyaqlı so’zler menen ul balag’a sıpatlama beretug’ın bolsa, “appag’ım”, “gu’lim”, “qaymag’ım”, “japırag’ım” ha’m basqada obrazlı ko’rkemlew usılları menen qız balanın’ keleshegin ko’z aldımızg’a sheberlik penen sa’wlelendirip beredi.

“Ha’yyiw” – og’ada erte zamanlardan berli kiyatırg’an awızeki a’debiyattın’ en’ jaqsı u’lgilerinin’ biri.

Ha’zirgi waqıtta besik jırına baylanıslı qosıqlardın’ u’lgilerin shayırlarımızdın’ shıg’armalarında da ushıratamız. Mısalı: M. Jumanazarova, A. O’teniyazova, N. To’reshova, A. Bekbergenova, B. Nurnazarova, J. Uteniyazova, sıyaqlı shayırlardın’ besik jırına baylanıslı qosıqlar do’retkenliginin’ gu’wası bolamız. Qaraqalpaq awızeki a’debiyatındag’ı besik jırları menen ha’zirgi qaraqalpaq jazba a’debiyatındag’ı besik jırlarının’ baylanıslı ekenligi ha’m formalıq, ma’nilik jag’ınan bir-birinen ayırılmay turatug’ınlıg’ın atap o’tiw kerek. Sebebi, ata-babalarımız a’zelden o’z kelesheginin’ dawamshıları bolg’an perzentlerinin’ ha’r ta’repleme jetik insan bolıwın a’rman etedi. Mısalı, A. Bekbergenovanın’ qa’lemine tiyisli mına qatarlardı alıp qarayıq:

Aylanayın, ay balam,
To’rt tu’ligi say balam,
Sennen ko’pdur u’mitim,
Aman bolg’ıl, pal balam.

- dep o’z balasın janınan artıq ko’retug’ınlıg’ın, onın’ kelesheginen ko’p u’mitler ku’tetug’ınlıg’ın bayanlaydı.

Awızeki a’debiyattag’ı besik jırları menen jazba a’debiyattag’ı besik jırlarının’ ayırım o’zgeshelikleri bar ekenligin de ko’riwge boladı.

Shayıra N. To’reshovanın’ qa’leminen do’regen mına qatarlardı keltirip o’teyik:

Uyqıla janım, uyqıla gu’lim, tu’nler boyı ko’z ilmeyin,
Jigerbentim, uyqıla nurım, baxtın’ ushın ko’z ilmeyin.
Kirpiklerim nayza bolsın, sag’an do’ngen qa’wip-qa’terge,
Senin’ ku’lkin’, parlap turg’an jaqtın’ ushın ko’z ilmeyin.

Shorshıy go’rme, erketayım, mıyıq tartıp tınısh uyıqla,
Maqpal tu’nnen keste tigip, pitkereyin, ko’z uilmeyin.
Sezimindey dirildeyin tınıp turg’an tan’g’ı shıqqa,
Sen su’ymegen gu’l ırg’alısqan qırlar ushın ko’z ilmeyin.

Bul qosıqtın’ folklordag’ı besik jırlarınan tiykarg’ı o’zgesheligi onın’ buwın sanının’ ko’pliginde.

Bunda ananın’ o’z balasına degen sheksiz muxabbatı, onı janınan da artıq ko’retug’ınlıg’ın aytıp o’tiw menen qatar perzentin ko’z nurına ten’ep, onın’ baxtı ushın, jaynap turg’an ku’lkisi, parlap turg’an ko’zi ushın kirpiklerin nayza qılıp, onı barlıq qa’wip qa’terden saqlaytug’ınlıg’ın, onın’ jaqın keleshegi ushın tu’n boyı ko’z ilmeytug’ınlıg’ın sheberlik penen su’wretlep bergen.

Ha’zirgi poeziyada qa’lem terbetip kiyatırg’an shayırlarımızdın’ biri B. Nurmanovtın’ do’retiwshiliginde de “besik jırı”nın’ jan’a formasın ko’riwge boladı.

Aralıma suw kelip,
Qayta tolıp balam-aw,
Suwda balıq, tirilip,
Oyın oynar balam-aw,
A’miwimnen aqqan suw,
Ilaylanar, balam-aw,
Sonda bayram, shadlı toy,
Molayadı, balam-aw.
Irg’aladı dalada,
Daqılları diyqannın’.
Men barayın jıynawg’a,
Qoyshı balam qıyqan’dı.

Bul qosıqta xalqımızdın’ turmıs ta’rizinin’ sa’wlelengenligin ko’riwge boladı. shayıra ha’zirgi da’wir talabına say ja’miyette ushırasıp atırg’an ekologiya, suw mashqalası ha’m ananın’ keleshektegi arzıw-a’rmanları yag’nıy suwdın’ molayıwın tilep, sonın’ saldarınan diyxanshılıqtın’ mol bolıwın tilek etip jazadı. Bunday besik jırlarında ha’zirgi zaman na’pesi sezilip turadı.


Paydalanılg’an a’debiyatlar:
1. Ayımbetov Q. “Xalıq danalıg’ı”, No’kis: “Qaraqalpaqstan” baspası., 1988 –B.17.
2. Qaraqalpaq xalıq awızeki do’retpeleri., No’kis: “Qaraqalpaqstan” baspası., 1990. –B.38.
3. Qaraqalpaq xalıq awızeki do’retpeleri., No’kis: “Qaraqalpaqstan” baspası., 1990. –B.38
4. Bekbergenova A. “Pal balam”. No’kis: “Qaraqalpaqstan” baspası., 1996-B.4
5. To’reshova N. “Sa’wir samalı”. No’kis: “Qaraqalpaqstan” baspası., 1988-B.3.

su’wret: megaline.uz arxivinen

QMU 2-kurs studenti
Gu’lzabira Qospolatova