Bul almaz o’zinin’ tariyxı dawamında ko’plep hu’kimdarlardın’ qızıg’ıwshılıg’ına sebep bolg’an. Ol o’z iyelerine birese baxıt, birese ku’lpet alıp kelgen. Zahriddin Muhammed Baburdın’ jazıwınsha, Ko’hinurdın’ bahası pu’tkil du’nyanın’ 2,5 ku’nlik qa’rejetine (sarıplanıwına) ten’. Almaz ha’zir Britaniya korolevası tajında ornatılg’an bolıp, Londondag’ı Tawer qorg’anında saqlanadı. Almaz Angliyanın’ en’ ataqlı baylıg’ı dep ta’n alıng’an.

Almaz haqqında an’ız: A’yyemde Hindstannın’ Yamun da’ryası boyında bir balanı tawıp aladı. Onın’ qalpag’ında u’lken almaz qadalg’an edi. Balanı rojanın’ sarayına a’kelgeninde, ol o’zin quyash ulı ekenin, almaz og’an berilgen tartıq ekenligin aytadı. Roja almaztı alıp, Shiva qudayı ha’ykeline – nur taratıwshı u’shinshi ko’zine ornatadı. Almaz sol waqıtta du’nyadag’ı en’ u’lken almaz dep ta’n alınadı. Roja quday yamasa hayal adam g’ana almazdı jazasız tag’ıp ju’re alatug’ınlıg’ın aytıp o’tedi.

Tariyxıy mag’lıwmatlar boyınsha Ko’hinur Kakatiya korolliginin’ (Hindstanda) Guntur walayatındag’ı ka’nnen tabılg’an. Ol da’slep usı korolliktin’ mu’lki esaplang’an. Son’ 1304-jılı tastı Deli g’aziynesine Tug’luqshah a’kelgen. Babur Hindstandı iyelegennen son’, Gvalior walayatı malikası ulın o’limnen qutqarg’anı ushın almazdı ele taxtqa otırmag’an jas Humayunge (Baburdın’ ulı) sawg’a etedi. Sonnan baslap almaz Baburiyler mu’lkine aylanadı.

O’z waqtında Babur almaz haqqında eslep o’tedi. Ullı Akbarshah ta og’an iyelik etken. Son’ Shahjahang’a almaz miyras qaladı. Aytıwlarınsha, Shahjahan ulı Avrangzeb ta’repinen taxttan tu’sirilgeninen son’, Avrangzeb Ko’hinurdın’ g’arg’ısınan qorqıp a’kesine tiymey, onı almaz benen birge zindang’a taslatadı. Shahjahan o’limi aldınan Ko’hinurdı qızına qaldırıp ketedi. Solay etip, almaz Shahjahang’a baxıt keltirmeydi.

Waqtı kelip Iran shahı Na’dirshah 1739-jılı Delidi iyelegennen son’, almazdın’ jan’a iyesine aylanadı. Ol almazg’a “Ko’hinur” – “Jaqtılıq tası” (parsı tilinde) atın beredi. Na’dirshah almaz haqqında bılay degen: “Eger bir adam bes tas alıp, to’rtewin to’rt ta’repke, besinshisin aspang’a atıp, kelip shıqqan aralıqtı altın, ga’wharlar menen toldırsa, Ko’hinurdın’ bahası kelip shıg’adı,”. Aytıwlarınsha, son’ Nadirshahqa da duwa tiyip, ol u’lken ulinan gu’manlanip, oni soqir qoyip qoyadi. Aqiri aqildan azadi. Oni la’shkerbasilarinin’ biri o’ltiredi.

Waqıt o’tip almaz Awg’anstan a’miri Shujashahqa tiyisli boladı. Ol Ko’hinurdı Panjab hu’kimdarı Ranjid Singqa sawg’a etedi. 1849-jılı almazdı Panjabti iyelegen inglizler qolg’a kiritedi. Olar tastı ku’shli qorıqlawlar astında Londong’a jiberedi. 1850-jılı almaz koroleva Viktoriyag’a sawg’a etiledi. Sonnan son’ bir neshe ret almazg’a islew berilip, ol o’z awırlıg’ın joytqan. Aqırı almaz 108,93 karat (1 karat – 0,2 gr) awırlıqqa iye brilliantqa aylanadı. Viktoriyadan son’ Ko’hinur koroleva Aleksandra tajına ornatıladı. Sonnan berli almaz ingliz korolevası tajın bezep tur. 2002-jılı ana koroleva o’liminen son’ Ko’hinur taj benen birge Tawerge saqlanıwg’a jiberiledi. Almaz forması boyınsha roza gu’lin esletedi. Ha’zir Ko’hinur korol shan’arag’inin’ mu’lki esaplanadi.

Ko’hinur boyınsha sıyasıy dawalar elege shekem ushırap turadı. Onı Hindstan ha’m Pakistandag’ı ayırım toparlar qaytarıwdı talap etken. Awg’anstandag’ı talibanlar da usınday dawalar menen shıqqan. Olaf Karoidin’ jazıwınsha, Ko’hinur 203 jıl Delide, 66 jıl Qabul ha’m Qandag’arda, 127 jıl Britaniyada bolg’an (Ha’zir 2015-jılı 165 jıl boldı).

Ha’zirge kelip Ko’hinur o’zinin’ a’jayıp tariyxı menen du’nyadag’ı en’ ataqlı almaz bolıp kelmekte.





Tayarlag'an: Mamutov Marat.