Qobız, duwtar ha’m girjek saz a’sbapları haqqında
Qobız
Qobız qaraqalpaq, qazaq, qırg’ız xalıqlarının’ en’ a’yyemgi saz a’sbabı. Ol ha’zirge shekem jırawlardın’ negizgi saz asbabı bolıp esaplanadı. Sol da’wirdin’ talabına baylanıslı qobızdın’ gewdesi jiyde ag’ashınan to’meni teri menen qaplanıp tarları ha’m tartqıshı attın’ quyrıg’ının’ jalınan sog’ılg’an boladı. Tartqısh tarlardı terbeltetug’ın qural bolıp, ol qattı shıbıqtan (jıng’ıl, jiyde, erikten islenedi). Shıbıqqa attın’ quyrıg’ının’ jalınan juwanlıg’ı 1 sm ge shamalas bir tutım qıl tartıladı. Qobızdın’ tutas ha’m quramalı tu’rleri ushırasadı. Qobız kvartag’a sazlanadı biraq tarlardın’ ba’lent-pa’sligi jırawlardın’ dawıslarına baylanıslı boladı. Qobızdın’ diapozonı bir yarım oktavag’a deyin boladı. Qobız sazı a’sirler boyı o’zinin’ ju’da’ apiwayı qurılısına qaramastan xalqımızdın’ en’ su’yikli saz a’sbabı.
Duwtar
Duwtar Orta Aziya ha’m Qaraqalpaq xalqı arasında ken’nen taralg’an muzikalı a’sbap. Eger qobızdı tek jırawlar shertken bolsa, duwtardı baqsılar, sazendeler ha’m ha’weskerler shertken.
Duwtar o’zi parsı tilinen alınıp Du – eki, tar – sım degen ma’nini an’latadı. Qaraqalpaqlarda duwtardın’ eki tu’ri ushırasadı. Qazba oyma ha’m qurama duwtar. Qazba duwtar pu’tin tut ag’ashınan islenedi, al qurama duwtar gewdesi qawınnın’ tiligine uqsap qabırg’alardan jelim menen biriktirip sog’ıladı. Duwtardın’ moynı su’yekten islengen nag’ıslar menen islenedi. Sonlıqtan bunday duwtarlardı “Ala moynaq” duwtar dep ataydı.
Girjek
Girjek ta’jik, o’zbek, a’zerbayjan, tu’rkmen, uyg’ır ha’m qaraqalpaqlarda ken’nen tarqalg’an tarlı tartqıshlı muzikalı a’sbap. Girjek tiykarınan baqsılardın’ qasında basqa sazlar menen birge namanı janapayshı bolıp atqarıw xızmetine arnalg’an. Sonın’ menen birge girjekke arnalg’an saz ha’m namalar da bar. Girjektin’ tarları u’shew bolıp, tartqısh arqalı terbeliske keledi. Girjektin’ tarları to’mendegishe sazlanadı: birinshi tarı duwtardın’ birinshi tarının’ besinshi perdesine oktavalıq u’nleske, ekinshi tarı duwtardın’ birinshi tarının’ ashıq tarına sazlanadı. Barlıq tarlar duwtardın’ seslerine qarag’anda bir oktava joqarı sazlanadı. Bunday etip sazlaw girjekte namalardı duwtarg’a qosıp shertkende qolaylı boladı. Girjeklerdin’ ses ko’lemi eki oktava a’tirapında boladı.
Qobız qaraqalpaq, qazaq, qırg’ız xalıqlarının’ en’ a’yyemgi saz a’sbabı. Ol ha’zirge shekem jırawlardın’ negizgi saz asbabı bolıp esaplanadı. Sol da’wirdin’ talabına baylanıslı qobızdın’ gewdesi jiyde ag’ashınan to’meni teri menen qaplanıp tarları ha’m tartqıshı attın’ quyrıg’ının’ jalınan sog’ılg’an boladı. Tartqısh tarlardı terbeltetug’ın qural bolıp, ol qattı shıbıqtan (jıng’ıl, jiyde, erikten islenedi). Shıbıqqa attın’ quyrıg’ının’ jalınan juwanlıg’ı 1 sm ge shamalas bir tutım qıl tartıladı. Qobızdın’ tutas ha’m quramalı tu’rleri ushırasadı. Qobız kvartag’a sazlanadı biraq tarlardın’ ba’lent-pa’sligi jırawlardın’ dawıslarına baylanıslı boladı. Qobızdın’ diapozonı bir yarım oktavag’a deyin boladı. Qobız sazı a’sirler boyı o’zinin’ ju’da’ apiwayı qurılısına qaramastan xalqımızdın’ en’ su’yikli saz a’sbabı.
Duwtar
Duwtar Orta Aziya ha’m Qaraqalpaq xalqı arasında ken’nen taralg’an muzikalı a’sbap. Eger qobızdı tek jırawlar shertken bolsa, duwtardı baqsılar, sazendeler ha’m ha’weskerler shertken.
Duwtar o’zi parsı tilinen alınıp Du – eki, tar – sım degen ma’nini an’latadı. Qaraqalpaqlarda duwtardın’ eki tu’ri ushırasadı. Qazba oyma ha’m qurama duwtar. Qazba duwtar pu’tin tut ag’ashınan islenedi, al qurama duwtar gewdesi qawınnın’ tiligine uqsap qabırg’alardan jelim menen biriktirip sog’ıladı. Duwtardın’ moynı su’yekten islengen nag’ıslar menen islenedi. Sonlıqtan bunday duwtarlardı “Ala moynaq” duwtar dep ataydı.
Girjek
Girjek ta’jik, o’zbek, a’zerbayjan, tu’rkmen, uyg’ır ha’m qaraqalpaqlarda ken’nen tarqalg’an tarlı tartqıshlı muzikalı a’sbap. Girjek tiykarınan baqsılardın’ qasında basqa sazlar menen birge namanı janapayshı bolıp atqarıw xızmetine arnalg’an. Sonın’ menen birge girjekke arnalg’an saz ha’m namalar da bar. Girjektin’ tarları u’shew bolıp, tartqısh arqalı terbeliske keledi. Girjektin’ tarları to’mendegishe sazlanadı: birinshi tarı duwtardın’ birinshi tarının’ besinshi perdesine oktavalıq u’nleske, ekinshi tarı duwtardın’ birinshi tarının’ ashıq tarına sazlanadı. Barlıq tarlar duwtardın’ seslerine qarag’anda bir oktava joqarı sazlanadı. Bunday etip sazlaw girjekte namalardı duwtarg’a qosıp shertkende qolaylı boladı. Girjeklerdin’ ses ko’lemi eki oktava a’tirapında boladı.
“Watan”
Tumaristin’ qarnınan, Tuwılıpsan’ jan bolıp. Shıraqlardın’ murnınan, Atlıg’ıpsan’ qan bolıp....
Qayıstın’ bes tu’ri
Er adamlardın’ sırtqı kelbetine baha bergende, da’slep onın’ kiyiniw usılı birinshi gezekte ko’zge taslanadı. Yag’nıy, kiygen kiyimin’iz benen bir qatarda qayıstıda durıs...
“Ashıqlar telefonda, telefon ashıqlarda…”
Bu’gingi ku’nde turmısımızda ashıqlar texnika menen texnologiyanın’ qızıg’ın ko’rip, telefon arqalı so’ylesip, SMS xatlar jazıwdan sharshamaydı. Son’g’ı waqıtta...
Berdaq ma’ngi jırımız
Tuwrılap saldın’ sen shayır xatın’dı, Aytqan so’zlerin’nin’ qunı altındı, Keleshek a’wladlar qa’sterler ma’ngi, Berdaq babam umıtılmas atın’dı....
Torrent degenimiz ne?
İnternettin’ ko’pshilik paydalanıwshısı erte me, kesh pe bul ma’selege keledi… o’zinin’ da’slepki torrent faylın ko’shiredi....
